مىنشست . تا زمان سلجوقيان حقوق سپاهيان نقدا پرداخت مىشد ، ولى نظام الملك طوسى ( متوفى به سال 489 هجرى ) حقوق نقدى را به تيول تبديل كرد و پاره‌اى املاك را بجاى حقوق براى سپاهيان معين نمود . » « 1 » بيت المال : عايدات و درآمدهاى گوناگون دولت اسلامى را بيت المال مىگفتند ، كه از طريق صدقه ( ده يك ) ، خمس ( پنج يك ) ، غنائم جنگى و خراج و جزيه و غيره بدست مىآمد . صدقه يا زكات را از مسلمانان متمول مىگرفتند و به فقراى اسلام مىدادند و براى انجام اين منظور ، ديوان و دفتر مخصوصى در دار الخلافه و شهرها و دهات ترتيب داده بودند . آنچه زكات به آن تعلق مىگرفت ، عبارت بود از چارپايان ، زر و سيم ، ميوه و محصول كشت . زكات چهارپايان به شتر ، گاو و گوسفند تعلق مىگيرد ؛ به اين ترتيب كه هركس چهار شتر دارد زكات نمىدهد ، و همين كه 5 شتر پيدا كرد بايد يك گوسفند زكات بدهد . از 5 تا 24 شتر ، براى هر پنج شتر ، يك گوسفند ؛ از 25 تا 35 شتر ، يك شتر ماده دو ساله ؛ از 36 تا 45 شتر ، يك شتر سه سالهء ماده . به اين ترتيب ، هرچه ميزان شتر بيشتر باشد ، زكات آن اندكى بيشتر مىشود . در مورد گوسفند ، اگر در صحرا مىچرد و آب صحرا مىخورد ، از 40 تا 120 گوسفند ، يك گوسفند ، از 120 تا 200 گوسفند ، دو گوسفند ؛ از 200 تا 300 ، سه گوسفند . همينطور ، بتدريج ، زكات افزوده مىشود . از چهل گوسفند به پايين ماليات ندارد و اگر گوسفند آب دستى و علوفه مىخورد ، از هر دويست گوسفند ، يك گوسفند زكات مىگرفتند ؛ يعنى 190 گوسفند زكات ندارد . اسب و استر و الاغ زكات ندارد . زكات نقره از دويست درهم به پايين زكات ندارد ؛ و زكات طلا در هر 20 مثقال ، نيم مثقال در سال ؛ و از بيست مثقال به پايين ، زكات ندارد . زكات ميوه ، گندم ، جو و برنج ، نخود و لوبيا ، برحسب طرز آبيارى فرق مىكند ، يعنى اگر بدون زحمت آبيارى شده باشد ، زكوتش ده يك است ، و در غير اين صورت ، ده‌نيم . و در هرحال ، ميزان محصول بايد به 5 وسق برسد تا زكات واجب شود . زكات ، پس از جمع‌آورى ، بين فقيران ، مسكينان و مأمورين جمع‌آورى و دل بدست - آوردگان ( و المؤلفة قلوبهم ) ، و بندگان و بدهكاران و آوارگان و در راه خدا ، تقسيم مىشد . منظور از فقير كسى است كه هيچ ندارد ، و مسكين به كسانى اطلاق مىشود كه خرج آنها بر دخلشان مىچربد ، و سهم بندگان به مصرف آزاد كردن آنها ميرسيد . « 2 » غنيمت : يكى از درآمدهاى مهم مسلمانان ، در دوران كشورگشايى ، غنايم جنگى بود ؛ و آن از چهار راه به دست مىآمد : 1 ) مردانى كه در ميدان جنگ اسير مىشدند با پرداخت فديه آزاد مىشدند . 2 ) زنان و كودكان اسير نيز ، مانند مردان ، ممكن بود با دادن فديه آزاد شوند . 3 ) زمينى كه به دست مسلمانان مىافتاد و آن سه نوع بود : الف ) زمينى كه با جنگ به تصرف مسلمانان درآمده و مردمانش اخراج شده بودند .

--> ( 1 ) . همان . ص 163 - 160 . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 207 - 204 .